Biri eczacı önerisiyle başladığı magnezyumu internetten alıyor, diğeri kullandığı takviyeleri ömür boyu sürdürmesi gerektiğini düşünüyor. Büyüyen takviye edici gıda pazarında ürünlere ulaşmak kolay. Peki ihtiyacı kim belirliyor, içerikleri kim kontrol ediyor?
Salih Servioğlu, migren ilacı almak için gittiği eczaneden bir öneriyle çıkıyor: Magnezyum kullanmak. İki yıldır aldığı takviyenin migrenine doğrudan etkisi olmadığını düşünüyor ama kendisini daha dinlenmiş hissettiğini söylüyor. Ürünü artık eczaneden değil, daha uygun fiyatlı olduğu için internetten satın alıyor.
34 yaşındaki Servioğlu, bu süreçte kan tahlilleri de yaptırıyor. Ancak magnezyum eksikliği olup olmadığını özellikle sormadığını belirtiyor. Takviyeyi kullanmayı sürdürüyor. Satın aldığı ürünün orijinalliğini ise üretici firmanın internet sitesinden kontrol ediyor.
Servioğlu’nun deneyimi, takviye kullanımının farklı aşamalarını bir araya getiriyor: Bir sağlık profesyonelinin önerisiyle başlamak, hissedilen faydaya göre devam etmek, fiyatı karşılaştırarak satın almak ve ürünün güvenilirliğini kontrol etmeye çalışmak. Ancak bütün bu adımlar, aynı soruya yanıt vermiyor: Kullanılan takviyeye gerçekten ihtiyaç var mı ve tüketiciye ulaşan ürün nasıl denetleniyor?
BÜYÜYEN PAZAR, FARKLI KULLANIM ALIŞKANLIKLARI
Türkiye’de vitamin ve minerallerden omega-3 ve bitkisel içerikli ürünlere kadar uzanan takviye edici gıda pazarı büyümeye devam ediyor. Dünya gazetesinin sektör temsilcilerine dayandırdığı verilere göre pazar, 2025 yılında yaklaşık 1 milyar dolarlık büyüklüğe ulaştı. Ürünler eczanelerin yanı sıra internet sitelerinde ve zincir marketlerde de tüketiciye sunuluyor.
Takviye kullananların anlatımları ise bu ürünlere başlama nedenleri kadar, kullanımı sürdürme biçimlerinin de farklılaştığını gösteriyor.
53 yaşındaki Suzan Keleş, menopoz döneminde doktorunun önerisiyle D3-K2, omega-3 ve magnezyum kullanmaya başlıyor. Birkaç yıldır aldığı bu ürünleri ömür boyu kullanması gerektiğini düşündüğünü söylüyor. Düzenli doktor kontrolüne gitmesine rağmen kullandığı takviyeleri doktoruna bildirmediğini belirten Keleş, ürünlerini eczaneden satın alıyor.
24 yaşındaki Şeyma Tercan ise çevresinin önerileri üzerine takviye kullanmayı düşünüyor, ancak önce doktora başvuruyor. Kan tahlillerinin ardından doktorunun reçete ettiği magnezyum ve D3 takviyelerini eczaneden alıyor.
Tercan, ürünlerin Bakanlık onayını ayrıca kontrol etmediğini anlatıyor. Doktor muayenesinden geçmesi ve ürünlerin reçete edilmesi nedeniyle bunların denetlendiğini düşünüyor. Kullanım sonrasında kendisini daha dinç hissettiğini söylüyor ancak bu değişimin ürünlerden mi, psikolojik nedenlerden mi kaynaklandığından emin değil.
Üç kullanıcının deneyiminde öneri, tahlil, reçete, eczane ve orijinallik kontrolü farklı biçimlerde yer alıyor. Takviye ihtiyacının belirlenmesiyle ürünün güvenliğinin sağlanması ise birbirinden ayrı değerlendirmeler gerektiriyor.
İHTİYACI KİM BELİRLİYOR?
Halk sağlığı uzmanı Prof. Dr. Ali Osman Karababa, takviye kullanımındaki artışı değişen beslenme alışkanlıkları ve sosyal medyada yayılan sağlık bilgileriyle birlikte değerlendiriyor. Sağlık alanında uzmanlığı bulunmayan kişilerin bilimsel temeli olmayan paylaşımlarının ciddi tehlikeler yarattığını belirtiyor.
Karababa’ya göre tüketilen gıdaların içeriğine ilişkin sorunlar da insanları takviye arayışına yöneltiyor. Endüstriyel üretim süreçlerine dikkat çekerek şu değerlendirmeyi yapıyor:
“Gıda takviyesi ürünleri kullanma eğiliminin ardında ne yazık ki tüketilen gıda maddelerinin, başta sebze ve meyveler olmak üzere, özellikle endüstriyel üretim süreçleri nedeniyle içeriklerinde önemli kayıpların olması, bu kayıpların da bilimsel olarak kanıtlanmış olması.”
Beslenme düzenindeki dengesizliklere de işaret eden Karababa, kişinin gerçekten takviyeye ihtiyaç duyup duymadığının uzman değerlendirmeleri ve gerekli analizlerle belirlenebileceğini söylüyor.
“FAZLASI DAHA İYİ” ANLAMINA GELMİYOR
Karababa’nın dikkat çektiği bir başka konu, takviyelerin bilinçsiz kullanımı. Vitamin veya mineral içermeleri, bu ürünlerin gereğinden fazla alındığında zarar vermeyeceği anlamına gelmiyor.
Karababa, fazla D vitamini alımının vücutta kalsiyum birikimine, kalpte ritim bozukluklarına, sindirim ve sinir sistemi sorunlarına neden olabileceğini ifade ediyor. Doğru dozun önemini ise toksikolojinin kurucusu Paracelsus’un sözüyle açıklıyor:
“Her şey zehirdir ve hiçbir şey zehirsiz değildir; bir şeyi zehir kılmayan tek şey onun dozudur.”
Kullanıcının sağlık durumu, aldığı diğer ürünler ve kullandığı ilaçlar da bu değerlendirmede önem taşıyor. İzmir Eczacı Odası Başkanı Ecz. F. Savaş Kılıççıoğlu’nun eczacı danışmanlığına ilişkin talebi de burada başlıyor.
GIDA OLARAK SINIFLANDIRILIYOR, VÜCUTTA ETKİ GÖSTERİYOR
Türkiye’de takviye edici gıdalar ilaç değil, gıda olarak sınıflandırılıyor. Ürünlerin onay ve denetiminden Tarım ve Orman Bakanlığı sorumlu.
Kılıççıoğlu, hukuki sınıflandırması gıda olsa da bu ürünlerin insan vücudunda etkili bileşenler içerdiğine dikkat çekiyor:
“İçinde etken madde olan, adı ne olursa olsun her şey bir defa eczanede ve eczacı tarafından denetlenerek verilmeli.”
Takviye kullanımında kişinin sağlık durumunun, kullandığı ilaçların ve olası etkileşimlerin dikkate alınması gerektiğini belirten Kılıççıoğlu, bu nedenle ürünlerin eczacı danışmanlığında verilmesini savunuyor.
Ancak tartışma, tüketiciye kullanım önerisi verilmesiyle sınırlı değil. Ürünün üretiminden taşınmasına, saklanmasından satışına kadar geçen sürecin nasıl izlendiği de güvenliğin bir parçası.
İNTERNETTEN ALINAN ÜRÜN HANGİ KOŞULLARDA ULAŞIYOR?
Servioğlu’nun internetten alışveriş yapmasının nedeni fiyat. Satın aldığı ürünün orijinalliğini üretici firmanın sitesinden kontrol ediyor. Kılıççıoğlu ise internet satışlarında saklama ve taşıma koşullarının da değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekiyor.
Özellikle sıcaklık gibi çevresel koşulların ürünlerin niteliğini etkileyebileceğini belirten Kılıççıoğlu, dağıtım ve satış sürecinde de güvenceler oluşturulmasını istiyor.
Bu noktada ilaçların üretiminden hastaya ulaşmasına kadar izlenmesini sağlayan İlaç Takip Sistemi’ni örnek gösteriyor. İlaçların tedarik zincirindeki izlenebilirliğinin ürün güvenliği açısından önemini vurgulayan Kılıççıoğlu, takviye edici gıdalar için de benzer güvenceler talep ediyor. Bu ürünlerin Sağlık Bakanlığı denetiminde değerlendirilmesini savunuyor.
BAKANLIK ONAYI NE ANLAMA GELİYOR?
Takviye edici gıdaların Türkiye’de piyasaya sunulabilmesi için Tarım ve Orman Bakanlığından onay alınması gerekiyor. Onaylanan ürünler, Bakanlığın Gıda Güvenliği Bilgi Sistemi’nde (GGBS) yayımlanıyor.
Ancak bir ürünün Bakanlık onayına sahip olması, hastalıkları tedavi ettiği veya herkes için güvenli olduğu anlamına gelmiyor. Kişinin takviyeye ihtiyacı olup olmadığı, hangi dozda ve ne kadar süreyle kullanacağı ayrıca değerlendirilmesi gereken konular.
Ürünün piyasaya çıkmadan önce onaylanması ile satışa çıktıktan sonra içeriğinin, üretim ve satış koşullarının denetlenmesi de sürecin farklı aşamalarını oluşturuyor.
Karababa, mevcut denetim sisteminin yeterliliğine ilişkin şu değerlendirmeyi yapıyor:
“Ülkemizdeki denetim sistemlerinin ve süreçlerinin nasıl çalıştığı bilindiğine göre ortada garanti diye bir sözcük yok diye düşünüyorum. Ancak yetersiz de olsa denetimin varlığı toplumsal riski bir miktar azaltıyor kuşkusuz.”
KUTUNUN İÇİNDEKİYLE ETİKETTEKİ UYUŞUYOR MU?
Karababa’ya göre takviye edici gıdalar, halk sağlığını doğrudan ilgilendiren ürünler olarak ele alınmalı. Denetimin kapsamı da ürünün içeriğini ve taşıdığı riskleri değerlendirecek biçimde oluşturulmalı.
Üretici ve ithalatçı firmaların önceden haber verilmeden denetlenmesini isteyen Karababa, kontrollerin sıklığının ürünlerin taşıdığı risklere göre belirlenmesini öneriyor.
Bir diğer talebi, her üretim veya ithalat partisinden yeterli miktarda numune alınması. Bu numunelerde ürün içeriklerinin ve etken madde miktarlarının yanı sıra ağır metal ve pestisit gibi zararlı maddelerin de laboratuvar analizleriyle değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.
Karababa, yüksek dozlu ve çok sayıda bileşen içeren ürünlerin olası etkileşimler açısından ayrıca incelenmesini istiyor. Mevcut yaptırımların caydırıcı olmadığını savunarak cezaların artırılması çağrısında bulunuyor.
SOSYAL MEDYADAKİ ÖNERİDEN SATIŞA UZANAN YOL
Takviyeye yönelme nedenleri arasında çevre önerileri ve sosyal medyada karşılaşılan sağlık bilgileri de bulunuyor. Tercan’ın anlatımında çevresinin önerisi doktora başvurmadan önceki ilk adım olurken Karababa, bilimsel temeli bulunmayan paylaşımların oluşturabileceği riske dikkat çekiyor.
Ürünlerin internet, sosyal medya ve zincir marketler üzerinden kolayca satın alınabilmesinin bilinçsiz tüketimi artırabileceğini belirten Karababa, özellikle sosyal medyadaki reklam ve pazarlama faaliyetlerinin sıkı biçimde denetlenmesini istiyor.
Böylece denetim tartışması, üretim tesisinden satış noktasına kadar uzanan sürece, tüketiciyi ürüne yönlendiren reklam ve paylaşımları da ekliyor.
KAÇ ÜRÜN İNCELENDİ, NE BULUNDU?
Uzmanlar daha güçlü denetim talep ediyor. Mevcut sistemin nasıl işlediğini değerlendirebilmek içinse güncel verilere ihtiyaç var: Kaç ürün denetlendi? Kaç üründen numune alındı? Analizlerde hangi uygunsuzluklar bulundu ve bunlara karşı hangi yaptırımlar uygulandı?
Bu haber kapsamında Tarım ve Orman Bakanlığından takviye edici gıdalara ilişkin güncel onay, denetim, numune analizi ve yaptırım verileri talep edildi. Ancak haberin hazırlanma sürecinde Bakanlıktan yanıt alınamadı.
Kılıççıoğlu, ürünlerin eczacı danışmanlığında verilmesini, tedarik zincirinde izlenmesini ve Sağlık Bakanlığı denetiminde değerlendirilmesini savunuyor. Karababa ise üretimden satışa kadar düzenli, risk temelli ve laboratuvar analizlerine dayanan kontrollerin güçlendirilmesini istiyor.
Kullanıcılar, takviyeleri eczaneden ya da internetten alarak günlük yaşamlarına katıyor. Kimi öneriye, kimi reçeteye, kimi hissettiği değişime güveniyor. Büyüyen pazarın denetimine ilişkin soruların yanıtı ise ürünlere ne kadar kolay ulaşıldığından çok, satıştaki ürünlerin ne sıklıkla incelendiğinde ve bu incelemelerde ne bulunduğunda yatıyor.