Uşak’ın Banaz ilçesine bağlı Gürlek köyünde Kenz Madencilik’in nikel madeni çalışmalarına karşı köylülerin başlattığı nöbet sürüyor. Şirketin 2015 ve 2020 yıllarında aldığı belirtilen “ÇED gerekli değildir” kararları, eski çevresel izinlerin hangi koşullarda geçerliliğini koruduğunu gündeme getirdi. Mevzuat, belirli süre içinde yatırıma başlanmaması hâlinde kararın geçersiz sayılmasını öngörürken, avukatlar yatırıma başlama ölçütünün nasıl uygulandığına dikkat çekiyor.
Uşak’ın Banaz ilçesine bağlı Gürlek köyünde yaşayanlar, Kenz Madencilik’in nikel madeni için yürütmek istediği çalışmalara karşı çıkıyor. Köylülerin anlatımına göre, ağustos ayında şirketten bir mühendis köye gelerek projeye ilişkin belgeleri gösterdi. Köylülerin itirazlarının ardından görevliler bölgeden ayrıldı. Ancak daha sonra dağlık alanda kazı yapıldığının öğrenilmesi üzerine köylüler yeniden çalışma alanına çıkarak nöbet başlattı.
Gürlek’teki gelişmeler, şirketin geçmiş yıllarda aldığı çevresel değerlendirme kararlarını da gündeme taşıdı. Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 2015 yılında yayımladığı duyuruya göre, Kenz Madencilik’in Gürlek köyünde açmayı planladığı nikel ocağı projesi için Uşak Valiliği tarafından “ÇED gerekli değildir” kararı verildi.
Bölgedeki madencilik faaliyetlerine ilişkin bir ekosistem raporuna dayanan haberlerde ise 2015 yılındaki projenin yaklaşık 24 hektarlık alanı kapsadığı, 2020 yılında da yaklaşık 15,5 hektarlık demir-nikel ocağı kapasite artışı için aynı yönde karar verildiği aktarıldı.
“MADENDEN GELECEK İŞİ DE İSTEMİYORUZ”
Köyde pancar, fasulye ve buğday üretiminin yanı sıra hayvancılık yapıldığını söyleyen Döndü Demir, hayvanların yılın altı-yedi ayını dağlık alanlarda geçirdiğini belirtti. Demir, “Millet kendi işinde aşında, madeni istemiyor. Madenden gelecek işi de istemiyor. İş vaadinde bulunsalar da biz bunu istemiyoruz” diye konuştu.
71 yaşındaki Saniye Kara ise köyde özellikle kadınların üretimde üstlendiği emeğe dikkat çekti. Kara, “Biz madenin işine de aşına da ihtiyacımız yok. Biz kendi kendine çalışan, emek sahibi insanlarız. Bu kadınlar üçte kalkar. Çocuğuna bakar, malına bakar, gider sekiz saatlik işini tamamlar, gelir aynı işini yine yapar” diye konuştu.
Köydeki üretimin ve doğal yaşamın korunmasını istediklerini belirten Kara, “Bizim köyümüz emekçi köy. Maden de istemiyoruz. Onların vereceği parayı da istemiyoruz. Biz ormanlarımızı bozdurmayacağız. Köyümüzü, suyumuzu vermeyeceğiz” diye konuştu.
45 yaşındaki Pakize Ala da dağlık alanların hayvancılık ve mantar toplayıcılığı açısından önemini vurgulayarak, “Ben suyuma, toprağıma, ağacıma kıyamam, kıydırmam da” dedi.
“ÇED’İ AYAKTA TUTMAK AMACIYLA NUMUNE ARIYORLAR”
Gürlek’teki süreci değerlendiren Denizli Barosu Çevre ve Kent Komisyonu üyesi Avukat Hasan Ozan Orpak, şirketlerin geçmişte aldıkları çevresel değerlendirme kararlarını geçerli tutmak amacıyla sınırlı arama faaliyetlerini yatırıma başlanmış olduğunun göstergesi olarak kullanabildiğini belirtti.
Orpak, “Şu an şirketler tarafından kötü niyetle kullanılan bir durum var. Gürlek için de aynı şey geçerli. Direkt faaliyete başlamadan öte numune arama gibi bir süreç yapıyorlar. Yazılı başvurularında, ÇED’in süresi biterken ÇED’i ayakta tutmak amacıyla ‘Biz numune arıyoruz’ diyorlar” diye konuştu.
Gürlek’teki gözlemlerini de aktaran Orpak, henüz kapsamlı bir maden işletmesi hazırlığının görülmediğini söyledi. Orpak, “Ben kendim de Uşak’a gittiğimde gördüm. Ne kadar bir maden aracının geldiği veya nasıl bir faaliyet, işçilerin barınması gibi yerlerin hazırlığına ilişkin aşamalar daha şu anda söz konusu değil. Benim anladığım, ÇED’i başlatmışlar. ‘Biz numune arıyoruz’ diye kendilerine göre zaman kazanıyorlar” dedi.
Maden arama faaliyetleri ile işletmeye yönelik çalışmaların birbirinden ayrılması gerektiğini belirten Orpak, Maden Kanunu’nun 17. maddesine dikkat çekti. Bazı yüzeysel arama ve numune alma işlemlerinin ÇED sürecinden muaf tutulabildiğini anlatan Orpak, “Sadece numune alacağız diyorlar ama numuneden daha fazla, resmen bir maden işletmesine yönelik hareket oluyor. Bunu engellemek için hukuki olarak tespitler yaptırmaya çalışıyoruz. Valiliklere, kaymakamlıklara, kolluğa başvuruyoruz” diye konuştu.
“DİP DİBE AYNI HAVZAYI ETKİLEYEN BİRÇOK PROJE VAR”
Madencilik faaliyetlerinin çevresel etkilerinin yalnızca proje alanıyla sınırlı değerlendirilemeyeceğini vurgulayan Orpak, Murat Dağı çevresindeki yerleşim yerleri, tarım alanları, meralar ve su kaynaklarının birlikte ele alınması gerektiğini söyledi. Orpak, “Burada özellikle Kenz Madencilik’in etkileyeceği altı kadar yerleşim yeri var. Gürlek zaten bu işin merkezi. Ama burada asıl etkilenecek olan Murat Dağı. Murat Dağı müthiş bir havza” dedi.
Eski çevresel değerlendirmelerin güncel koşulları yansıtmayabileceğini belirten Orpak, “Ellerinde mevcut bir ‘ÇED gerekli değildir’ raporu var. Eski alınan raporlarla hareket ediyorlar. Sağlıklı raporlar değil. O zamanki teknoloji ile şimdiki koşullar arasında farklılıklar var. Ayrıca kümülatif bir çevresel değerlendirme de söz konusu değil. Dip dibe aynı havzayı etkileyen birçok proje var. Bu sebeple yeni bir ÇED gerekiyor” diye konuştu.
ÇED KARARLARI SÜRESİZ GEÇERLİ Mİ?
Gürlek’teki tartışmanın merkezinde, 2015 ve 2020 yıllarında verilen çevresel değerlendirme kararlarının bugün hangi koşullarda kullanılabildiği bulunuyor. 2014 yılında yürürlüğe giren ÇED Yönetmeliği’nin 17. maddesi, “ÇED gerekli değildir” kararı verilen projelerde beş yıl içinde mücbir sebep bulunmaksızın yatırıma başlanmaması durumunda kararın geçersiz sayılmasını öngörüyordu. Aynı düzenleme 2022 yılında yayımlanan yönetmelikte de yer aldı.
Buna göre 2015 yılında verilen karar açısından sonraki beş yıllık dönemde yatırıma başlanıp başlanmadığı önem taşıyor. Ancak Kenz Madencilik’in bu süre içinde hangi işlemleri gerçekleştirdiğine ve idarenin bunları nasıl değerlendirdiğine ilişkin resmî bir kayıt yok.
ÇED kararlarının geçerlilik sürelerinin kararın verildiği tarihte yürürlükte bulunan mevzuata göre değerlendirilmesi gerektiğini belirten Avukat İpek Sarıca, “Bir idari işlem, verildiği tarihte yürürlükte olan ÇED mevzuatına bağlıdır. Hangi ÇED kararı, hangi yönetmeliğin yürürlükte olduğu tarihte verilmişse, değişiklikler dâhil o mevzuata bakmak gerekiyor. Ondan sonrası o yönetmeliğe tabi” dedi.
Sarıca, yatırıma başlanmış sayılmak için büyük ölçekli bir inşaat veya üretim faaliyetinin her zaman aranmadığını, hazırlık niteliğindeki bazı işlemlerin de bu kapsamda değerlendirilebildiğini anlattı. Sarıca, “Bir işlem yapmış olman lazım. Bu bekçi tutmak da olur. Bunu bile kabul ediyor. Danıştay işçinin sigortasını yapmak, malzeme almak, orada araştırma yapmak, onları dahi faaliyet olarak sayıyor” diye konuştu.
“ÇEVRESEL KOŞULLAR DEĞİŞSE DE KARAR KENDİLİĞİNDEN YENİLENMİYOR”
Yıllar önce verilen ÇED kararlarının geçerliliği kadar, bu süre içinde çevresel koşulların değişmesi de tartışmanın bir diğer boyutunu oluşturuyor. Su kaynaklarının azalması, kuraklık veya çevrede yeni projelerin ortaya çıkması, eski çevresel değerlendirmelerin güncelliği sorusunu gündeme getiriyor.
Avukat İpek Sarıca, çevresel koşullardaki değişikliklerin geçmişte verilmiş bir ÇED kararının kendiliğinden yeniden değerlendirilmesini sağlamadığını belirtti. Sarıca, “O karar verildiği zaman bitiyor. Tabii, idari işlem olduğu için idare kendiliğinden geri de alabilir. Ama bu ÇED mevzuatları ivedi yargılamaya tabi. Belli bir süre içinde iptal davası açılması lazım ve burada da ciddi bir mücadele gerekiyor” dedi.
Gürlek’teki madencilik projelerine ilişkin geçmişte verilen kararlar ise çevresel değerlendirme süreçlerinde ilgili kurumların görüşlerinin ne ölçüde dikkate alındığı sorusunu da gündeme getiriyor. Murat Dağı Yok Olmasın Platformu’nun raporuna göre Uşak Belediyesi, 21 Eylül 2020 tarihinde Kenz Madencilik’in kapasite artışı projesine su kaynaklarına zarar verebileceği gerekçesiyle olumsuz görüş bildirdi.
Belediyenin görüşünde, Çokrağan Kaynağı, Küçükler Barajı, Darı Deresi Regülatörü ve bunları besleyen derelerin birbirinden bağımsız değil, aynı su toplama havzasının parçaları olarak değerlendirilmesi gerektiği belirtildi. Darı Deresi Regülatörü ile Çukuroluk Deresi’nin mutlak koruma alanında bulunduğuna da dikkat çekildi. Ancak belediyenin olumsuz görüşüne rağmen proje için “ÇED gerekli değildir” kararı verildi.
Belediyenin su kaynaklarına ilişkin itirazlarına rağmen verilen karar, ÇED süreçlerinin çevresel riskleri ne ölçüde değerlendirdiği tartışmasını da beraberinde getiriyor.
ÇED raporlarında yer alan bilgilerin sahadaki koşullarla örtüşmediği durumlarda idarenin sorumluluğuna dikkat çeken Avukat İpek Sarıca, “Biz davaları zaten bu çelişkilerin olması nedeniyle açıyoruz. Hazırlanan raporlar bilime aykırı. Raporu hazırlayanlar şirketin kendi görevlileri oluyor genelde. Ve devlet bu raporu onaylıyor sonuçta. O zaman problem zaten bir raporun hazırlanmasında oluyor. Ayrıca idarede de problem var. O rapor nasıl geçiyor, o kadar açık hatalar varken?” diye konuştu.
