Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesinde 11 ay yoğun bakımda tedavi gören babasının taburcu olabileceği söylendiğinde Sema ve ailesi, bakımın hastane dışında nasıl sürdürüleceği sorusuyla karşı karşıya kaldı. Sema’nın aktardığına göre babasının şah damarı tıkandı. Beyin kanaması geçirdi ve sağ tarafında felç gelişti. Müdahalelerin ardından bilinci kapandı, solunum ve beslenme desteğine ihtiyaç duydu. Sema, sağlık çalışanlarının babasına özenli davrandığını, tedavi sürecindeki tutumlarından memnun kaldığını özellikle belirtti ancak babasının durumu bir dönem dengelendiğinde hekimler aileye hastanedeki tedavi olanaklarının sınırına gelindiğini, taburculuk halinde evde sağlık ekiplerinin tıbbi takip sağlayabileceğini bildirdi. Bakım uygulamalarını öğrenmek üzere hastaneye çağrılan Sema, babasına zarar vermekten duyduğu kaygıyı “Dokunmaya kıyamıyordum, canını acıtmaktan korkuyordum” sözleriyle anlattı. Ancak evde bilinci kapalı, solunum cihazına bağımlı babasının sürekli bakımını karşılayabilecek koşullara sahip değillerdi.
Hastaların evde sağlık ekiplerince izlenmesi ve yakınlarına bakım eğitimi verilmesi, 2026’da başlayan bir uygulama değil. 2 Haziran 2023 tarihli Evde Sağlık Hizmeti Sunumu Hakkında Yönetmelik de uygun hastaların evde sağlık birimlerine yönlendirilmesini, ailelere bakım ve tıbbi cihaz kullanımı konusunda eğitim verilmesini ve hastanın ihtiyacına göre ziyaretler planlanmasını öngörüyordu. Buna karşın evde sağlık hizmetinin tıbbi takibi, günün her saatinde kişisel bakım sağlanması anlamına gelmiyordu. Sema’nın ailesi de kendilerine anlatılan evde takip ile başvurabilecekleri bakım yardımının, babalarının kesintisiz bakım ihtiyacını karşılamaya yetmeyeceğini düşündü. Aile bu nedenle hastanedeki bakımın sürmesini istedi ve uygun bir palyatif bakım yatağı aradı. Sema’nın anlatımına göre enfeksiyon riski nedeniyle hastanenin başka bir servisine geçiş yapılamadı; diğer hastanelerde de yer bulma girişimleri sonuçsuz kaldı.
Özel bakım kuruluşlarının yüksek ücretleri ise bir başka engeldi. Bu kuruluşların kabul koşulları da her hastaya uygun değil: Özel yaşlı bakım merkezlerine ilişkin mevzuatta, bulaşıcı hastalığı veya sürekli tıbbi bakım ihtiyacı bulunan kişilerin kabulüne ilişkin sınırlamalar ve sağlık raporu koşulları yer alıyor. Hekimler hastanede uygulanabilecek tedavilerin sınırını açıklarken aile, evde bakım sağlayamıyor ve hastane dışında ulaşılabilir bir seçenek bulamıyordu. Sema’nın babası taburcu edilmeden yaşamını yitirdi.
Bu olaylar yeni yönetmelikten önce yaşandı; dolayısıyla düzenlemenin uygulama sonucu değil, uzun süreli bakımın daha önceden var olan sorunlarına ilişkin bir tanıklık.
YENİLENEN YÖNETMELİKLE NE DEĞİŞTİ?
23 Haziran 2026 tarihli yeni yönetmelik, evde sağlık ve palyatif bakım hizmetlerinin koordinasyonunu daha ayrıntılı düzenleyerek 2023 tarihli yönetmeliği yürürlükten kaldırdı.
Palyatif bakım servisinden taburcu edilip evde izlenmesi uygun görülen hastalar için bireyselleştirilmiş bakım planı hazırlanmasını, planın evde sağlık birimi ve aile hekimliğiyle paylaşılmasını, ilk ev değerlendirmesinin ise en geç üç gün içinde yapılmasını öngörüyor. Hastanın sosyal koşulları ve bakım veren desteği de değerlendirmeye alınıyor. Ayrıca yoğun bakım kapsamı dışında yakın klinik izleme ihtiyaç duyan hastalara yönelik palyatif kritik bakım hizmeti tanımlanıyor.
Ancak tıbbi izlem ile günlük bakım aynı hizmet değil. Yönetmelik, tedavi ve tıbbi bakımın sunumuna ilişkin görevleri belirlerken beslenme, temizlik, alt değiştirme ve sürekli gözetim gibi ihtiyaçların her hasta için kesintisiz bir profesyonel hizmetle karşılanmasını güvence altına almıyor. Bakım verenin eğitilmesi de bu hizmeti sunacak zamana, güce veya ekonomik imkana sahip olduğu anlamına gelmiyor.
Bir devlet hastanesinde görev yapan alanında uzman hekim, son yönetmeliğin hastaneler, palyatif bakım servisleri ve evde sağlık birimleri arasındaki koordinasyon açısından yararlı olduğunu değerlendiriyor. Bununla birlikte, ailesi bulunmayan ya da evinde bakımı sürdürebilecek koşulları olmayan hastalar için tıbbi hizmetlerin tek başına yeterli olmadığını belirtiyor.
Bakımını üstlenecek yakını bulunmayan bir hastanın yaşadıklarını örnek gösteren hekim, bu tür durumlarda palyatif bakım ve evde sağlık hizmetlerinin tek başına çözüm sağlayamadığını ifade ediyor. Hekim, bakım ihtiyacı sürekli hale gelen hastaların yakınlarına psikolojik destek verilmesinin yanı sıra sosyal hizmetlerin daha etkin rol üstlenmesi gerektiğini de vurguluyor. Psikologların ve sosyal hizmet uzmanlarının sağlık alanına özgü eğitim almalarını da önererek, mevcut hizmetlerle karşılanamayan bakım ihtiyaçları için kalıcı bir devlet politikasına gereksinim olduğunu belirtti. Yönetmelik palyatif servislerde psikolog ve sosyal hizmet uzmanı görevlendirilmesine olanak tanısa da bu meslek grupları zorunlu kadro kapsamında bulunmuyor.
Türkiye’de bakım hizmetlerinin planlanması, nüfusun yaşlanmasıyla daha da önem kazanıyor. Türkiye İstatistik Kurumu’nun verilerine göre 2025’te 65 yaş ve üzerindeki nüfus 9 milyon 583 bin kişiye ulaştı ve toplam nüfusun yüzde 11,1’ini oluşturdu. Hanelerin yüzde 26,1’inde ise en az bir yaşlı bulunuyordu. Bu veriler ağır bakım ihtiyacı olanların sayısını göstermiyor; ancak uzun süreli bakım hizmetlerinin planlanması açısından önemli bir demografik değişimi ortaya koyuyor.
BAKIMIN EKONOMİK VE SOSYAL BEDELİ
Sema, babasının hastanede kaldığı süreçte ailece işlerini bırakmak zorunda kaldıklarını, yatak koruyucularını, bazı hijyen malzemelerini ve ilaçları kendi imkanlarıyla temin ettiklerini belirterek o dönemi “Günlük hayat diye bir durum yoktu” sözleriyle özetledi. Sema ve ailesi için solunum cihazı temini de ayrı bir güçlük yarattı. Sosyal Güvenlik Kurumunun (SGK) açıkladığı sisteme göre ev tipi ventilatör gibi iade kapsamında bulunan cihazlar, stokta mevcutsa başvuran hastaya tahsis ediliyor; stokta yoksa hastanın cihazı temin etmesi ve mevzuata göre geri ödeme başvurusu yapması gerekiyor. Bu nedenle cihazın yeniden kullanılabilmesi, önceki kullanıcıdan kuruma iadesine ve stok durumuna bağlı olabiliyor. Sema, kendi başvurularında yaklaşık bir ay beklediklerini ve satın alma seçeneği için kendilerine bildirilen koşulun “SGK cihaz ücretinin yüzde 40’ını karşılıyordu ama önce bizim tamamını ödememiz gerekiyordu” şeklinde aktardı. Bu oran, bütün cihazlar için geçerli bir SGK ödeme oranı değil, ailenin kendisine bildirilen koşula ilişkin tanıklığı.
Bakım Verenler Derneği Denetleme Kurulu üyesi Onur Andırıcı, evde sağlık birimlerinin görevleri yeniden düzenlense de kendi başına beslenemeyen veya kişisel bakımını yapamayan hastaların yakınlarının iş yükünün değişmediğini savunuyor. Aynı zamanda sağlık çalışanı ve bakım veren olan Andırıcı, tüple veya damar yoluyla beslenen hastaların bakımına ilişkin sorumlulukların önemli bölümünün ailelere bırakıldığını, bakım parası ile hasta bezi ödemelerinin de uzun süreli ihtiyaçları karşılamakta yetersiz kaldığını belirtiyor. Uzman hekim gerektiğinde hastanın ambulansla hastaneye taşınması da bakım verenler için ayrı bir güçlük oluşturuyor. Sema ise SGK’nın hasta bezi desteğinden yararlanma koşulları hakkında hastanede yeterince bilgilendirilmediklerini söylüyor.
Derneğin deneyimlerine göre bakım sorumluluğu, aile içinde kadınlara, LGBTİ+’lara ve bekar veya dul oldukları için bakım vermesi beklenen kişilere daha fazla yükleniyor. Andırıcı, çalışma yaşamından uzaklaşmanın gelir kaybına ve psikososyal sorunlara neden olabildiğini belirtiyor. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütünün (OECD) Health at a Glance 2025 raporu da verisi bulunan 26 OECD ülkesinde yakınlarına ücret almadan bakım verenlerin yüzde 61’inin kadın olduğunu gösteriyor. Türkiye’ye özgü olmayan bu oran, bakım emeğinin eşitsiz paylaşımının uluslararası boyutunu ortaya koyuyor.
Bakım Verenler Derneği Yönetim Kurulu Asil Üyesi B. Burak Acıl, bakımın sevgi, fedakarlık veya aile görevi üzerinden değerlendirilmesinin bakım verenlerin hak kayıplarını görünmezleştirebildiğine dikkat çekiyor. Acıl’a göre bakım sorumluluğu, kişilerin çalışma ve eğitim yaşamından, sosyal güvenceden ve kendi sağlık ihtiyaçlarından vazgeçmesine yol açabiliyor; ekonomik gücü olan aileler ücretli destek alabilirken diğerleri yaşamlarını bakım ihtiyacına göre düzenlemek zorunda kalıyor. Acıl, “Bakım vermek bir insanın kendi hayatından vazgeçmesinin koşulu haline gelmemeli” diyor.
DÜNYADA HANGİ DESTEKLER VAR?
Bazı ülkelerde bakım verenin geçici olarak bakım sorumluluğuna ara verebilmesi için ayrı hizmetler bulunuyor. Almanya’da uzun süreli bakım sigortası kapsamında, belirli koşulları karşılayan kişilere ikame bakım veya kısa süreli kurumsal bakım sunulabiliyor. Almanya Federal Sağlık Bakanlığına göre bu iki hizmet için 2026 yılında geçerli ortak yıllık üst sınır 3 bin 539 avro. Destek, hak sahipliği koşullarına bağlı ve tüm bakım giderlerini otomatik olarak karşılamıyor.
İngiltere’de Ulusal Sağlık Hizmetinin (NHS) rehberine göre bakım verenler, yerel yönetimlerden kendi ihtiyaçlarının değerlendirilmesini isteyebiliyor. Değerlendirme sonucunda evde ücretli bakım desteği veya kısa süreli kurum bakımı gibi seçenekler gündeme gelebiliyor; kamu finansmanı ise ihtiyaç ve mali durum değerlendirmelerine bağlı.
Bakım Verenler Derneği, Türkiye’de bakım verenin dinlenebilmesini sağlayacak geçici desteğin yanı sıra evde veya uzmanlaşmış merkezlerde ücretsiz, nitelikli ve erişilebilir kamusal bakım hizmetlerinin geliştirilmesini istiyor. Dernek ayrıca ulaşım, hijyen malzemesi ve psikososyal desteklerin artırılmasını, bakım nedeniyle çalışamayan kişilerin sosyal güvenlik ve emeklilik haklarının korunmasını talep ediyor.
Yeni yönetmelik, hastane ve evde sağlık hizmetleri arasındaki tıbbi koordinasyona yeni kurallar getirdi. Sema’nın tanıklığı ve Bakım Verenler Derneğinin değerlendirmeleri ise süregelen başka bir soruna işaret ediyor: Evinde sürekli bakım sağlayabilecek yakını, zamanı veya ekonomik imkanı bulunmayan hastaların tıbbi takip dışında ihtiyaç duyduğu bakım hizmetini kim üstlenecek?
