Fener-Balat’ta bazı kapılar artık sadece bir evin, kafenin ya da galerinin girişi değil; her gün yüzlerce kişinin sosyal medya için fotoğraf çektiği birer fon. Instagram’da en çok paylaşılan o sokaklara girdik, o kapıların ardındakilerin ne düşündüğü sorduk…
Fener-Balat sokaklarında yürürken bir noktadan sonra aynı sahne kendini tekrar ediyor. Renkli bir kapının önünde fotoğraf çekenler, biraz ileride sıraya girenler, telefonuyla en iyi açıyı yakalamaya çalışanlar… Bir evin kapısı, bir mekânın girişi ya da bir sanat galerisinin önü…
Eskiden mahallelerin kendi ritmi vardı; kapı önleri sohbet edilen, tanıdıkların gelip geçeni alanlardı. Bugün bu kapıların önü çoğu zaman ziyaretçilerin uğrak noktası. Sosyal medyada hızla yayılan görüntüler, Balat’ı sadece bir semt olmaktan çıkarıp bir “arka plan”a dönüştürdü.
Bu yoğun ilgi, o kapıların ardında yaşayanlar için ne anlama geliyor? Sürekli fotoğraf çekilmesi, kalabalıkla iç içe bir yaşam ve evlerinin önünün kamusal bir alana dönüşmesi gündelik hayatı nasıl etkiliyor?
Bu sorular için Instagram’da en çok paylaşılan kapıların bulunduğu sokaklara girdik. Saha gözlemleri ve bölge sakinlerinin aktardıkları, Fener-Balat’taki hareketliliğin günün her saatine yayıldığını gösteriyor.
Hafta içi günlük 5 bin ila 15 bin, hafta sonları ise 15 binin üzerinde ve zaman zaman 20 binleri aşan ziyaretçi hareketliliğinden söz ediliyor. Bu akışın önemli bölümünü yerli ve yabancı turistler oluştururken, semtteki yaklaşık 100–150 aktif Airbnb’nin de bu sirkülasyonu sürekli hale getirdiği ifade ediliyor.
Kapıların çevresinde yaşananları ve semtin dönüşümünü anlamak için, ilk olarak yarım asrı aşan süredir tarihi yarımadanın renkli mahallesinde yaşayan gazeteci-yazar Mustafa Yoker ile konuştuk.
1952 yılında Fatih’te dünyaya gelen Yoker, semtte bugün iki farklı topluluğun yaşandığını söylüyor. Ona göre dönüşümün etkileri en çok eski mahalle sakinlerinde hissediliyor:
“İki türlü semt sakini var. Birincisi sonradan gelenler, ikincisi burada eskiden beri yaşayanlar. Burada var olanlar yavaş yavaş kaybolmaya başladı. Dükkânların altları kiralandı, evini kiraya verenler daha iyi semtlere geçti. Geriye daha çok yaşlı kuşak kaldı.”
Fener ve Balat’ın gün içindeki yoğunluğu ile gece yaşanan sakinlik arasındaki farkı vurgulayan Yoker, bölgenin zaman zaman Eminönü’nü andırdığını söylüyor:
“Gündüz inanılmaz bir hareketlilik var ama gece in cin top oynuyor. Eminönü gibi; gündüz çok canlı, gece ise boş.”
Balat’ın hâlâ daha canlı bir mahalle dokusunu koruduğunu belirten Yoker, Fener’in ise daha sessiz bir yapıya büründüğünü düşünüyor:
“Balat daha hareketli, Fener daha ölü. Balat’ın Kastamonulu geçmişi var, aileler var. Orada hâlâ bir yaşam devam ediyor.”
“BURALAR ARTIK BİR PLATO GİBİ”
Sosyal medya ve televizyon yapımlarının etkisiyle Fener-Balat’ın bir yaşam alanı olmaktan çıkıp bir çekim alanına dönüştüğünü söyleyen Yoker, bölgenin giderek bir “plato”ya dönüştüğünü ifade ediyor:
“Buralar artık bir plato gibi. İnsanlar fotoğraf çekiyor, film çekiyor. Mahalle kültürünü yansıtacağız deniliyor ama bazı mekânlar zamanla bambaşka yerlere dönüştü.”
Semte sonradan yerleşen yeni bir profilin oluştuğunu da anlatan Yoker, akademisyenlerin, bölgede çalışanların ve yabancıların ilgisinin arttığını belirtiyor:
“Burada ev alıp yerleşenler de var. Akademisyenler var, bu tarafta çalışanlar var. Bir de meraklı yabancılar geliyor. Ama mahalle kültürü dediğimiz şey sadece kafelerde oturmakla oluşmuyor.”
“BİR KAPI BİR ANDA ÜNLÜ OLABİLİYOR”
Yoker’e göre sosyal medyanın etkisi televizyon dizilerinden bile daha güçlü:
“Gezi rehberleri Instagram’da sürekli video yayınlıyor. Fener-Balat en çok tur yapılan yerlerden biri. Televizyondan çok sosyal medya etkili. Çekilen bir kapı bir anda ünlü olabiliyor. Sonra o evde yaşayan kişi kapısından rahat çıkamıyor.”
Bu durumun Avrupa’da aşırı turizmin tartışıldığı kentleri hatırlattığını söyleyen Yoker, benzer bir sürecin Fener-Balat’ta da yaşandığını düşünüyor:
“İspanya’da, İtalya’da insanlar turist istemiyoruz diye tepki gösteriyor. Çünkü evlerinden çıkamaz hâle geldiklerini söylüyorlar. Fener-Balat’ta da bunun küçük bir örneğini görmek mümkün.”
“FENER VE BALAT’IN BUTİKLİĞİ VE TARİHİ DOKUSU KORUNMALI”
Bölgeye olan ilginin tamamen olumsuz olmadığını belirten Yoker, küçük ölçekli işletmelerin ve sanatçı atölyelerinin semte değer kattığını ancak büyük sermayenin tarihi dokuyu tehdit ettiğini düşünüyor: “Küçük kafeler, sanatçı atölyeleri çok güzeldi. Ama büyük sermaye girerse yıkım da başlayabilir. Zincir mekânlar büyük tehlike. Fener ve Balat’ın butikliği ve tarihi dokusu korunmalı. Sermaye büyürse ziyaretçi kitlesi de dönüşebilir. Eğer kent kültürü oturmuş insanlar burada yaşamaya devam eder ve mahalle kültürü güçlenirse Fener-Balat için umut var.”
“SADECE FOTOĞRAF ÇEKMEYE GİRİP ÇIKAN İNSANLAR ÇOK”
Kapıların önündeki kalabalığı ve semtin dönüşümünü anlamak için yıllardır Fener-Balat’ta yaşayan, aynı zamanda Vodina Caddesi’nde bulunan Maison Balat’ın işletmecisi olan Cenk Mikailoğlu’nun da görüşlerine başvurduk.
Mikailoğlu’nun anlattıkları, bölgedeki dönüşümün yalnızca kamusal alanı değil, küçük işletmelerin sürdürülebilirliğini de etkilediğini gösteriyor:
“Mekânımızın önünde artık çok fazla fotoğraf çekilmesi iş alanımızı olumsuz etkiledi. Sadece fotoğraf çekmeye girip çıkan insanlar çok fazla olmaya başladı. Verilen emeğin küçük de olsa bir karşılığı olmalı. Aksi takdirde küçük işletmeler geçim sıkıntısı yaşar.”
“MAHALLE KÜLTÜRÜ DİYE BİR ŞEY KALMADI”
Mahalle kültürünün de değiştiğini belirten Mikailoğlu, geçmişle bugün arasında keskin bir fark olduğunu söylüyor:
“Mahalle kültürü diye bir şey kalmadı. Eskiden komşuluk, dayanışma, destek vardı. Şimdi ise yerini yüksek kiraların ve yüksek devir bedellerinin konuşulduğu bir yapıya bıraktı.”
Ziyaretçilere de çağrıda bulunan Mikailoğlu, küçük işletmelerin sürdürülebilirliği için daha fazla empati gerektiğini vurguluyor:
“Ziyaretçilerden bizim gibi küçük işletmeleri de düşünmelerini, empati yapmalarını istiyoruz. Düşünün ki bir kafeye hiçbir katkı sunmadan sadece fotoğraf çekip çıkan insanlar var; o kafe kaç gün ayakta kalabilir?”
Bu süreçte yerel yönetimlere de çağrı yapan Mikailoğlu, denetimlerin artırılması gerektiğini ifade ediyor:
“Belediye ve zabıtanın mekânlar için daha çözüm odaklı ve anlayışlı olması için ziyaretler arttırılmalı.”
Son durağımız ise bir döneme damgasını vuran ‘Yeditepe İstanbul’ dizisinden de hatırlanan Akçin Sokak’taki, turistlerin yoğun ilgi gösterdiği 300 yıllık tarihi bina.
Bugün her katında farklı hayatların yer aldığı yapı, bir katında Mesopotamia Art Gallery’ye ev sahipliği yapıyor. Hem mimarisi hem de kapılarıyla ziyaretçilerin dikkatini çeken bina, semtteki dönüşümün somut örneklerinden biri.
“TURİSTLER KENDİLERİNİ İÇERİDEYMİŞ GİBİ GÖSTERİP KAPI ÖNÜNDE POZ VERİYOR”
Önceki iki görüşün aksine, burada sürece daha “olumlu” bakan bir tablo da dikkat çekiyor. Galeride çalışan Sardar Egamberdiev, binanın özellikle kapıları nedeniyle sık sık fotoğraf çekimlerine konu olduğunu söylüyor:
“Çok eski bir bina olduğu için kapılar vatandaşların ilgisini çekiyor. Ağır kapılar… İnsanlar bazen kapıları kapatıp öyle fotoğraf da çekiyor. Hatta turistler kendilerini içerideymiş gibi gösterip kapı önünde poz veriyor. Burada yaşıyormuş, evden çıkıyormuş hissi veren kareler oluşuyor.”
Egamberdiev’e göre bu yoğun ilgi yalnızca bir “kalabalıklaşma” değil, aynı zamanda görünürlük anlamında bir avantaja da dönüşebiliyor: “Kapıların bu kadar görünür olması bir anlamda reklam gibi oluyor. Ziyaretçi açısından da işletmeler için de olumlu geri dönüşler sağlayabiliyor.”
“ESKİDEN ÇOK CANLI BİR YER DEĞİLDİ”
Bina zaman içinde geçirdiği dönüşümle de dikkat çekiyor.
Eskiden daha sakin ve atölye kullanımının sınırlı olduğu yapının bugün yeniden canlandığını belirten Egamberdiev, süreci şöyle anlatıyor:
“Eskiden çok canlı bir yer değildi. Alt katlarda sanat atölyeleri de yoktu, boş bir binaydı. Şimdi giriş katı seramik atölyesi, üst katı resim galerisi, en üst katı ise mekân oldu. Bina adeta yeniden hayata döndü…”
Bu üç farklı tanıklık, Fener-Balat’ta yaşanan dönüşümün tek bir hikâyeye sığmadığını gösteriyor. Aynı sokaklarda, aynı kapıların önünde yaşanan değişim; kimi için gündelik hayatın zorlaşması, kimi için ekonomik baskılar, kimi içinse yeni görünürlük alanları anlamına geliyor.
Bir yanda “buralar artık bir plato gibi” diyerek mahalle dokusundaki dönüşümü anlatanlar, diğer yanda “sadece fotoğraf çekmeye girip çıkan insanlar çok” diyerek günlük yaşamın değiştiğini vurgulayanlar…
Kapılar, artık yalnızca bir giriş değil; sokakların en görünür yüzlerinden biri haline gelmiş durumda.
Bugün Fener-Balat’ta bir kapı kimi zaman bir evin eşiğinde günlük hayatın parçası, kimi zaman bir fotoğraf çekiminin arka planı, kimi zaman da bu tartışmanın konusu oluyor. Sokağın gün içindeki hareketi ile mahallede yaşayanların gündelik düzeni yan yana ilerlerken, aradaki fark sokakta daha fazla hissediliyor.
