Elazığ’da deprem sonrası kentsel dönüşüm çalışmaları, eski mahallelerde inşaat maliyeti-getiri hesabına takıldı. Müteahhitlerle yapılan görüşmelerden sonuç alınamazken, kent sakinleri TOKİ’nin devreye girmesini istiyor.
Elazığ’da kentsel dönüşüm krizini de başlatan ilk deprem, 24 Ocak 2020’de meydana geldi. Sivrice merkezli 6,5 büyüklüğündeki depremde Elazığ’da 37, Malatya’da 4 kişi öldü. 602 bina yıkıldı, 15 bin 89 bina ağır hasar aldı. 793 bina acil yıkılacak ve 974 bina orta hasarlı olarak tespit edildi. Aralık 2020’de 5,3 büyüklüğünde bir deprem daha meydana geldi. Can kaybı olmadı ancak binalardaki hasar durumu daha ciddi bir hal aldı. Aralık depreminden sonra 983 orta hasarlı bina yeniden incelendi ve bunların 884’ünün ağır hasarlı hale geldiği tespit edildi.
6 Şubat 2023 Maraş depremlerinden de etkilenen kentte 10 bin 156 konut yıkık/acil yıkılacak/ağır hasarlı, bin 522 konut orta hasarlı, 31 bin 151 konut ise az hasarlı olarak tespit edildi.
Depremler sonrası başlayan kentsel dönüşüm çalışmaları ise özellikle rant değeri düşük mahallelerde beklenen hızı yakalayamadı.
Eski mahallelerde beklenen getirinin düşük olması nedeniyle müteahhitler konut projelerine yanaşmadı. Az veya orta hasarlı konutlar için, yıkık veya ağır hasarlı konutlara sağlananlara benzer destek mekanizmaları kurulmadığından evler yenilenemedi.
Bu tıkanıklık, Elazığ’ın eski mahallelerinde boş arsaların ve yıkılmış binaların artmasına, halkın ise deprem riski taşıyan yapılarda yaşamaya devam etmesine neden oldu.
Mahalle sakinleri dönüşüm için TOKİ veya devlet desteği isterken, müteahhitler de bu bölgelerde dönüşümün gerçekleşebilmesi için özel teşvik ve destek mekanizmalarının devreye alınmasını talep ediyor.
‘BU ARTIK KAR ZARAR MESELESİ DEĞİL’
Elazığ’ın eski mahallelerinden Sanayi Mahallesi’nde yaşayan Nadim Macit, binaların 40-60 yaşında olduğunu ve artık yenilenmeleri gerektiğini söyledi. Müteahhitlerle görüştüklerini ancak yüksek maliyetler nedeniyle sonuç alamadıklarını belirten Macit, şöyle konuştu:
“Doğma büyüme bu mahalleliyim. Binalar çok eski. Altyapısını, teçhizatın eskiliğini geçtim. Artık yaşlandı ve miatları doldu. Çok büyük depremler atlattı. Az hasar verildi. Ama kentsel dönüşüme girmesi gerekiyor. Tunceli’de, Bingöl’de büyük depremler bekleniyor. Bizler en ufak bir seste panik oluyoruz. Çok müteahhitle görüştük. Ya gelmek istemediler ya da yüksek rakamlar talep ettiler. Bizlerin gücünü aşan rakamlar.”
Mahallede daha önce kentsel dönüşüm için form doldurup belediyeye verdiklerini belirten Macit, dönüşüm sürecinin hızlandırılmasını istedi:
“Bize ‘ara sokaklar için biraz daha zaman gerektiği’ söylendi. Önümüzde bir deprem gerçeği var. Binalarımız yorgun. 40-60 yaşında büyük çoğunluğu. Bu kentsel dönüşüm sürecinin hızlandırılmasını talep ediyoruz. Bu konuya kâr, rant olarak bakılmasın. Çünkü ne bizim büyük paralar ödeyecek gücümüz var, ne de yeni ev alabilecek gücümüz. Devletimizin bu konuda bizlere destekleyici adımlar atmasını istiyoruz.”
“BU SORUN DEVLET ELİYLE ÇÖZÜLMELİ”
Sanayi Mahallesi’nde 30 yıldır yaşadığını belirten İsmail Yetimoğlu da devletten destek istedi:
“Burası Elazığ’ın en eski mahallelerinden biri. Evlerin büyük kısmı 40 yaşından büyük. Mahallemizin kentsel dönüşüme alınmasını istiyoruz. Çünkü biz kendi imkânlarımızla yaptıramıyoruz. Elazığ’ın diğer büyük ve rantlı mahallelerine müteahhitler gidiyor. Ancak bizler o kadar avantajlı değiliz. Kendimiz yapmak istesek, maliyetleri karşılayamıyoruz. Müteahhitler para kazanamayacakları işlere girmek istemiyor. O nedenle bu sorunun devlet eliyle çözüme kavuşmasını istiyoruz.”
“MAHALLE ÖZELLİĞİNİ KAYBETTİ”
Nail Bey Mahallesi Muhtarı Murat Ataş ise deprem sonrası çok sayıda binanın yıkıldığını ve mahallenin önemli bölümünün boş kaldığını belirterek, faizsiz kredi veya yerinde dönüşüm desteği verilmesini istedi. Mahallenin göç verdiğini de belirten Ataş şunları söyledi:
“Biz sadece burada siyasilerimizin bakanlığa gitmesini talep ediyoruz. Mahallemiz için en azından bir dönüşüm kampanyası başlatmamız lazım. Bu yerinde dönüşüm olabilir, faizsiz kredi olabilir. Bunu en kısa süre içerisinde tamamlamamız lazım. Bu hem mahallemiz hem de vatandaşlarımız için çok önemli.”
Ataş, halkın müteahhitlerin istediği 2,5-3 milyon liralık bedelleri karşılayamadığını belirterek sözlerini şöyle sürdürdü:
“Mahalle özelliğini kaybetti. Eski insanlar kalmadı. Herkes göç etti. Bundan dolayı da mahallemizde bir an önce kentsel dönüşümün olmasını istiyoruz. Mahallemizde emekli ya da asgari ücretle çalışanlar çoğunlukta. Müteahhit geldiği zaman ödeme koşulları çok zor. 2,5-3 milyon lira para istiyor. Ondan dolayı kimse ödeyemiyor. Ama faizsiz kredi olursa ya da yerinde dönüşüm şeklinde olursa, uzun vadeye yayarlarsa vatandaş ödemesini rahat yapabilir. Vatandaş da öder, boş araziler de ortadan kalkmış olur. Mahalle eski haline gelmiş olur.”
Mahalle sakini Oktay K. ise deprem sonrası yıkılan ev ve işyerlerinin yeniden yapılmasını istedi. 1975 yılından beri mahallede yaşadığını belirten Oktay K., “Maliyetlerden dolayı insanlar evlerini yaptıramıyorlar. Devletin buraya el atmasını istiyoruz. TOKİ’nin yaptığı gibi. Buraya gelsinler. İnsanlara TOKİ verdiler. Arsaları kaldı. Yaptıramayan vatandaşlara arsa bedelini versinler” dedi.
‘DEVLET MÜTEAHHİTLERİ TEŞVİK ETMELİ’
İnşaat Müteahhitleri Konfederasyonu Yönetim Kurulu Üyesi ve Kentsel Dönüşüm Uzmanı Osman Avcıl da özellikle eski mahallelerde kentsel dönüşümün maliyet ve düşük cazibe nedeniyle ilerlemediğini belirtti:
“Kentsel dönüşümün hızlı olması gerekiyor. Elazığ’da özellikle mahalle diyebileceğimiz semtlerin cazibesi az olduğu için çok rağbet görmüyorlar. İnşaat maliyetleri son yılların en yüksek rakamlarına ulaştı. Bu da müteahhitlerin kâr-zarar durumunda daha hassas davranmalarına yol açıyor. Hem maliyet hem satış anlamında zorlaştı bu mahallelerde.”
‘ESKİ VE MERKEZİ MAHALLELERİ OTOPARK GİBİ’
Kentsel dönüşüm prosedürlerinin kolaylaştırılması gerektiğini belirten Avcıl “Elazığ’ın eski ve merkezi mahallelerine baktığımızda, oralar artık boşalmış. Otopark gibi kullanılıyor. Vatandaşlar yıllardır oturdukları mahallede kalmak istiyorlar haklı olarak. Ancak diğer tarafta inşaat maliyeti yükü hem vatandaşı hem müteahhitleri zorlamaya başladı” diye konuştu.
Devletin halka destek vermesi ve müteahhitleri teşvik etmesi gerektiğini belirten Avcıl, “Bu olmuyorsa devlet o bölgeleri kamulaştırmalı. Vatandaşa yeni evler temin etmeli TOKİ aracılığıyla ve o mahalleleri kendi yapmalı. Devletin bu konuda ciddi olarak el atması gerekiyor” çağrısında bulundu.
İnşaat Müteahhitleri Konfederasyonu Yönetim Kurulu Üyesi ve Kentsel Dönüşüm Uzmanı Osman Avcıl, sorunun yalnızca Elazığ’a özgü olmadığını belirterek, “Bu sorun tüm deprem yaşamış illerin de sorunu. Harekete geçilmezse bu illerin merkezi ve köklü mahalleleri âtıl bir halde kalacak. Bu durum Elazığ’ın geçmişini ve kökenini yok saymak, yok etmek anlamına gelecek” dedi.
