İstanbul’da bir barda çalışan Nilgün bahşişten çalıştığı gün sayısına göre pay alıyor, bir kafede çalışan Burak’ın payı ise görevine göre hesaplanıyor. İkisi de paylaşım kurallarının işveren tarafından belirlenmesine karşı. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın hazırladığı yönetmelik taslağı, dağıtımda kullanılacak puanlama ölçütlerini işverenin belirlemesini öngörüyor. Sendika, taslağın bu haliyle kabul edilmesinin çalışanların bahşiş üzerindeki söz ve denetim imkânını zayıflatacağı görüşünde.
İstanbul’da bir barda çalışan Nilgün A., ay sonunda alacağı bahşiş payını hesaplamak için o ay kaç gün çalıştığına bakıyor. İşyerinde dağıtım çalışılan gün sayısına göre yapılıyor. Daha önce çalıştığı yerde ise kaç saat çalıştığı esas alınıyordu.
Nilgün A., Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın hazırladığı yönetmelik taslağından görüşmemiz sırasında haberdar olduğunu söylüyor. Kaygısı, dağıtım yönteminden çok bu yöntemin kurallarını kimin koyacağı.
“Eğer işveren puanları belirleyecekse adil bir şekilde belirleneceğine, şeffaf olacağına ya da kesinti yapmayacağına güvenmem mümkün değil. Zaten yeteri kadar zor şartlarda, olması gerekenin altında ücretlere çalışıyoruz. Tip işçilerin hakkıdır, işverenle konunun bir ilgisi yoktur ve işçiler tarafından adil şekilde dağıtılmalıdır.”
Bakanlığın işçi ve işveren konfederasyonlarına gönderdiği taslak, otel, restoran ve benzeri işyerlerinde müşteriden toplanan “yüzde” ve servis gelirlerinin çalışanlara nasıl dağıtılacağını düzenleyen 2004 tarihli yönetmeliği değiştirmeyi amaçlıyor. Henüz kamuoyuyla paylaşılmayan taslağa ulaştığını belirten Turizm Emekçileri Sendikası (TURİZM EMEK-SEN), düzenlemeye itiraz ediyor.
İstanbul’da bir kafede çalışan Burak B.’nin işyerinde ise puantaj ve görev gruplarına dayalı bir dağıtım uygulanıyor. Bar, mutfak, müdürler ve servis çalışanları için dört ayrı kategori bulunduğunu anlatıyor. Mevcut dağıtımdan görece memnun olsa da karar yetkisinin işverende olmasına karşı çıkıyor.
“Ek kazanç olduğu için dağıtımı görebiliyoruz. Daha adil olabilir ama memnunum. Yeni taslaktan henüz haberimiz yok ama doğrudan işveren tarafından dağıtılacak olması bence doğru olmaz. Bizim kendi aramızda dağıtmamız daha doğru ve adil bence.”
Taslakta öne çıkan değişiklik, dağıtımda kullanılacak ölçütleri işverenin belirlemesi. Farklı yöntemlerle pay alan iki işçinin ortak kaygısı da burada birleşiyor. Toplanan paranın miktarını, paylaşım ölçütlerini ve kendi paylarının nasıl hesaplandığını görebilecekler mi?
TASLAK KABUL EDİLİRSE NE DEĞİŞECEK?
Taslak yürürlüğe girerse işyerinde toplanan gelirin çalışanlar arasında paylaşılmasında kullanılacak puanlama ölçütlerini işveren belirleyip ilan edebilecek. Çalışılan gün sayısının yanı sıra işçinin “başarı durumu” ve kıdemi de puanlamada dikkate alınabilecek. İşveren herhangi bir ölçüt belirlemezse eşit dağıtım uygulanacak.
Bu, Nilgün A. gibi bugün çalıştığı gün sayısına göre pay alan bir işçinin gelirinin, ileride işverenin belirlediği başka ölçütlerden de etkilenebileceği anlamına geliyor. İşçilerin alacağı tutarın nasıl değişeceği ise belirlenen ölçütlere ve bunların uygulanmasına bağlı olacak.
Taslak, çalışanları üç gruba ayırıyor. Garson, komi ve barmen gibi servis çalışanları için toplam gelirden yüzde 70 ila 80; aşçı ve bulaşıkçı gibi mutfak çalışanları için yüzde 15 ila 25; kasiyer, güvenlik ve diğer destek çalışanları için yüzde 5 ila 10 arasında pay öngörülüyor.
Bu aralıklar içinde uygulanacak oranlar ve çalışanların bireysel puanları, alacakları tutarı belirleyecek. İşveren puanlama ölçütlerini her yıl ocak ayında ya da ocak ve temmuz aylarında yeniden düzenleyebilecek.
Taslakla yönetmeliğin kapsamına “kafe” ve “bar” ifadeleri de ekleniyor. Müşterinin doğrudan işçiye bıraktığı nakit bahşişin, ayın son iş gününden bir gün önce işverene yazılı olarak bildirilip teslim edilmesi öngörülüyor. Birden fazla işyeri bulunan işletmelerde dağıtımın her işyeri için ayrı yapılabilmesine de imkân tanınıyor.
İŞÇİ TEMSİLCİSİNE BİLDİRİM YERİNE İLAN
Mevcut yönetmelikte puantaj esaslarının seçilmiş işçi temsilcisine bildirilmesini öngören hüküm taslakta kaldırılıyor. Bunun yerine işyerinde ilan yükümlülüğü getiriliyor. Toplu iş sözleşmesi bulunan işyerlerinde sendika temsilcisine bildirim yapılmasına ilişkin hüküm ise korunuyor.
Taslağın gerekçesinde, puantaj ve dağıtım esaslarının “yönetim hakkının bir gereği olarak işveren tarafından belirlenmesi” savunuluyor; mevcut dağıtım kurallarının sadeleştirilmesinin amaçlandığı belirtiliyor.
TURİZM EMEK-SEN Yönetim Kurulu Üyesi Özgür Sazlık’a göre tartışmanın merkezinde, dağıtım kurallarının işçilerin katılımı olmadan belirlenmesi var.
“Bizim açımızdan asıl mesele puantajın kendisi değil, dağıtım ölçütlerinin kim tarafından, nasıl belirleneceği ve işçilerin bu süreçte söz sahibi olup olmayacağıdır. Yeni düzenleme ise bu sistemi güvence altına almak yerine bahşiş gelirleri üzerindeki karar ve denetim yetkisini patronlara bırakma riski taşıyor.”
Sazlık, ölçütlerin yalnızca işyerinde ilan edilmesini şeffaflık için yeterli bulmuyor. Çalışanların toplanan toplam tutarı, varsa kesintileri, puanlama ölçütlerini ve dağıtılan payları da görebilmesi gerektiğini söylüyor. “Başarı durumu” gibi bir ölçütün işveren tarafından değerlendirilmesinin, bahşiş payını bir ödül veya ceza aracına dönüştürebileceğini savunuyor.
Sendika, mutfak ve destek çalışanları için belirlenen pay aralıklarına da itiraz ediyor. Sazlık, işyerlerinin koşullarının farklı olduğunu belirterek paylaşım oranlarının işçilerin katıldığı kurullarda belirlenmesini ve hesapların denetlenebilir olmasını istiyor.
Mevcut uygulamalarda da toplanan tutarların açıklanmaması, dağıtım ölçütlerinin belirsizliği ve keyfi kesintiler gibi sorunlar yaşandığını belirten Sazlık, bahşiş ve servis gelirlerinin ücretin veya ödenmeyen fazla mesainin yerine geçirilmemesi gerektiğini vurguluyor.
Taslak henüz yürürlüğe girmedi. Tartışma, yeni kuralların çalışanların gelirini ve dağıtım üzerindeki söz hakkını nasıl etkileyeceği üzerinde yoğunlaşıyor.
Taslağın gerekçesini ve işçilerin dağıtımı nasıl denetleyebileceğini sormak üzere Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na başvurduk, yanıt alamadık.
